Podział stali
Stal to stop żelaza z węglem i innymi pierwiastkami, obrabiany plastycznie i cieplnie, otrzymywany w procesach stalowniczych ze stanu ciekłego. Na ogół zawiera mniej niż 2% węgla. Stopy żelaza, zawierające mniej niż 0,05% węgla, nazywa się żelazem tech-nicznym. Podstawą klasyfikacji stali jest najczęściej skład chemiczny (wg analizy wyto-powej), jakość i zastosowanie. Dotychczas wg PN dzielono stale ze względu na skład chemiczny na niestopowe i stopowe (tabela 2.1).
Tabela 2.1 Ogólna klasyfikacja stali wg PN

Źródło: Aleksander Górecki, Technologia ogólna, podstawy technologii mechanicznej, Wydawnictwo Szkol-ne i Pedagogiczne, Warszawa, 2009
Stale niestopowe to stopy żelaza z węglem i innymi pierwiastkami w postaci do-mieszek lub zanieczyszczeń o zawartości mniejszej od granicznej. Graniczne zawartości tych pierwiastków, tj.: Al, B, Bi, Co, Cu, lantanowców, Cr, Mn, Mo, Nb, Ni, Pb, Sc, Si, Te, Ti, V, W i innych (oprócz: C, P, S, N), zostały określone przez normy PN-EN.
Pierwiastki, których zawartość przekracza umowną graniczną wartość określoną w normach, nazywamy dodatkami stopowymi. Dodatki stopowe najczęściej wprowadza się w celu podwyższenia własności mechanicznych materiału, zwiększenia hartowności oraz uzyskania specjalnych właściwości fizycznych i chemicznych.
Stale stopowe to stopy żelaza z węglem, które zawierają celowo wprowadzone do-datki stopowe w ilości równej lub powyżej umownie określonej granicy. Według norm PN-EN wartości graniczne zawartości Al, Co i W zostały podwyższone od 0,1 do 0,3% w porównaniu z normami PN. Najczęściej są stosowane następujące dodatki stopowe: chrom, nikiel, krzem, mangan, molibden, wolfram i wanad.

Rys. 2.8. Pręty i rurki wykonane ze stali stopowej
Źródło: http://www.akrim.info/technika/stalstopowa.html
Chrom zwiększa wytrzymałość, twardość i zdolność przehartowywania stali. Zwiększa odporność stali na ścieranie, korozję, działanie czynników chemicznych i wy-sokiej temperatury.
Nikiel zwiększa ciągliwość i wytrzymałość stali oraz sprzyja głębokiemu hartowa-niu, a także uodparnia na korozję i działanie wysokiej temperatury.
Krzem zwiększa sprężystość i wytrzymałość stali. Do stali resorowych i sprężyno-wych dodaje się 0,5÷2,5% krzemu.
Mangan zwiększa wytrzymałość i sprzyja głębokiemu hartowaniu. Stale mangano-we są odporne na uderzenia i ścieranie. Stosuje się je między innymi na osie samocho-dów.
Molibden zwiększa hartowność stali oraz wytrzymałość w podwyższonej tempera-turze.
Wolfram nadaje stali drobnoziarnistość, zwiększa hartowność, twardość i odpor-ność na zużycie. Stale narzędziowe szybkotnące zawierają do 18% wolframu i utrzymują twardość w temperaturze do 600°C.
Wanad zwiększa drobnoziarnistość i hartowność stali. Dodaje się go w niewielkich ilościach do stali sprężynowych i narzędziowych.
Istnieją różne kryteria podziału stali, które określają różne ich rodzaje i grupy (kla-sy). Główne kryteria to:
- skład chemiczny – stale: niestopowe (węglowe), nierdzewne (odporne na korozję) i stopowe,
- podstawowe zastosowanie – stale: konstrukcyjne, maszynowe, narzędziowe, o spe-cjalnych własnościach itp.,
- jakość – określoną np. przez stężenia siarki i fosforu – jakościowe, specjalne,
- sposób wytwarzania – stale: martenowskie, elektryczne, konwertorowe i inne,
- sposób odtleniania – stale: uspokojona, półuspokojona i nieuspokojona,
- rodzaj produktów – blachy, pręty, druty, rury, kształtowniki itp.
W normie PN-EN 10020:2003 podano klasyfikację gatunków stali według składu chemicznego, właściwości i zastosowania. Ze względu na zawartość pierwiastków, czyli skład chemiczny, stale dzieli się na:
- niestopowe,
- odporne na korozję (zawierające Cr≥10,5% i C≤1,2%),
- inne stopowe.

Tabela 2.2 Ogólny podział stali ze względu na skład chemiczny wg normy PN-EN 10020:2003
Źródło: Aleksander Górecki, Technologia ogólna, podstawy technologii mechanicznej, Wydawnictwo Szkol-ne i Pedagogiczne, Warszawa, 2009.
W dotychczasowej klasyfikacji wg PN (tabela. 2.1) wyodrębniano stale stopowe i niestopowe. Ze względu na klasę jakości stale niestopowe są dzielone na jakościowe i specjalne. Stale niestopowe podstawowe wg tabeli. 2.1 (PN) zostały włączone w no-wym podziale PN-EN (tabela 2.2) do stali niestopowych jakościowych, gdyż podstawo-wym podziałem stali wg PN-EN są klasy jakości.
Według nowych norm PN-EN od stali niestopowych jakościowych wymaga się tylko niektórych własności, np. podatności na obróbkę plastyczną, ciągliwości, określonej wielkości ziarna. Ze względu na zastosowanie dzieli się je na:
1. Stale o ograniczonych maksymalnych własnościach mechanicznych, tj. maksymalnej granicy plastyczności Re lub wytrzymałości na rozciąganie Rm oraz twardości w skali Brinella HB, używane na wyroby płaskie do kształtowania na zimno.
2. Stale o wymaganych minimalnych własnościach wytrzymałościowych – minimalnej: granicy plastyczności Re lub wytrzymałości na rozciąganie Rm. Wyróżnia się tu trzy grupy stali:
- konstrukcyjne i stale przeznaczone na zbiorniki ciśnieniowe,
- do zbrojenia betonu,
- szynowe.
3. Stale o określonej zawartości węgla:
- automatowe,
- do ciągnienia drutu,
- do spęczania na zimno,
- do ulepszania cieplnego,
- sprężynowe,
- narzędziowe.
4. Stale o wymaganych właściwościach magnetycznych lub elektrycznych.
5. Stale do określonego zastosowania:
- do produkcji opakowań,
- do produkcji elektrod.
a. Stale niestopowe specjalne
W porównaniu ze stalami jakościowymi wyróżniają się większym stopniem czysto-ści. Są przeznaczone do obróbki cieplej lub hartowania powierzchniowego. Ze względu na zastosowanie dzieli się je na:
1. Stale o wymaganych minimalnych własnościach wytrzymałościowych, dotyczą-cych minimalnej wartości granicy plastyczności lub minimalnej wytrzymałości na rozciąganie. Należą do nich:
- stale konstrukcyjne i stale przeznaczone na zbiorniki ciśnieniowe,
- stale do sprężania betonu.
2. Stale o określonej zawartości węgla:
- do ciągnienia drutu,
- do spęczania na zimno, a w szczególności do nawęglania i ulepszania cieplnego,
- do nawęglania,
- do ulepszania cieplnego,
- sprężynowe,
- narzędziowe.
3. Stale o wymaganych własnościach magnetycznych lub elektrycznych.
4. Stale do określonego zastosowania, które zawierają stale do produkcji elektrod.
b. Stale odporne na korozję
Zawierają one chrom Cr > 10,5% i węgiel C < 1,2%. Wg PN-EN pod względem zawar-tości niklu dzieli się je na:
- zawierające mniej niż 2,5% niklu,
- zawierające 2,5% lub więcej niklu,
a według wyróżniającej własności na:
- stale nierdzewiejące,
- stale żaroodporne,
- stale żarowytrzymałe (odporne na pełzanie).

Rys. 2.9. Pręty wykonane ze stali żaroodpornej
Źródło: www.ceny-zlomu.pl
c. Inne stale stopowe
Według norm PN-EN inne stale stopowe zawierają dwie klasy stali:
- stopowe jakościowe,
- stopowe specjalne.
Od stali stopowych jakościowych wymaga się odpowiedniej podatności do prze-róbki plastycznej, ciągliwości, regulowanej wielkości ziarna itp. Według zastosowania dzieli się je na:
1. Stale stopowe konstrukcyjne, drobnoziarniste, spawalne, w tym przeznaczone do produkcji rurociągów i zbiorników pracujących pod ciśnieniem.
2. Stale stopowe – przeznaczone do produkcji szyn, grodzi i kształtowników na obudowy górnicze.
3. Stale stopowe do produkcji wyrobów płaskich walcowanych na gorąco lub na zimno, przeznaczone do dalszej obróbki plastycznej na zimno (oprócz stali na zbiorniki ciśnieniowe i rury, które zawierają pierwiastki rozdrabniające ziar-no, i tzw. stali dwufazowych).
4. Stale stopowe z miedzią, jako głównym składnikiem stopowym.
5. Stale stopowe elektrotechniczne, w których głównymi składnikami stopowymi są krzem lub krzem i aluminium. Od tych stali wymaga się odpowiednich wartości indukcji magnetycznej, polaryzacji, przenikalności magnetycznej lub stratności całkowitej.
Stale stopowe specjalne mają podwyższone własności użytkowe dzięki precyzyj-nie dobranemu składowi chemicznemu, określonym warunkom wytwarzania i kontroli procesów produkcyjnych. Ze względu na zastosowania dzieli się je na:
1. Stale stopowe konstrukcyjne, drobnoziarniste i spawalne o własnościach innych niż stale stopowe jakościowe konstrukcyjne.
2. Stale stopowe odporne na korozję atmosferyczną.
3. Stale stopowe do budowy maszyn (manganowe, chromowe, chromowo-molibdenowe, chromowo-niklowo-molibdenowe, niklowe, molibdenowe, krze-mowe, stale zawierające bor).
4. Stale stopowe narzędziowe. Wśród nich wyróżnia się stale:
- do pracy na zimno,
- do pracy na gorąco,
- szybkotnące.

Rys. 2.10. Wiertło wykonane ze stali szybkotnącej
Źródło: www.rafstal.pl
5. Stale stopowe na łożyska toczne.

Rys. 2.11. Łożysko toczne igiełkowe wykonane ze stali stopowej
Źródło: www.utrzymanieruchu.pl
6. Stale stopowe o szczególnych właściwościach fizycznych, a wśród nich stale:
- niemagnetyczne,
- magnetyczne,
- z wymaganym współczynnikiem rozszerzalności cieplnej,
- oporowe.
Opracowano na podstawie materiałów KOWEZIU.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Q1 Jak dzieli się stale?
Najczęściej ze względu na skład chemiczny (niestopowe i stopowe), przeznaczenie (konstrukcyjne, narzędziowe, specjalne), jakość (zwykłej jakości, wyższej jakości, specjalne) oraz obróbkę cieplną. Te kryteria nakładają się na siebie, dlatego jedna stal może należeć do kilku grup.
Q2 Ile węgla zawiera stal?
Do około 2% — powyżej tej granicy mówimy o żeliwie. Stopy żelaza z mniej niż 0,05% węgla określa się jako żelazo techniczne, a stale o zawartości 0,25–0,6% węgla uznaje się za średniowęglowe.
Q3 Co oznacza 1.4301?
To oznaczenie stali nierdzewnej wg EN 10088, odpowiednik AISI 304. Jest to stal austenityczna chromowo-niklowa (18% Cr, 8–10% Ni), najczęściej stosowana w gastronomii i przemyśle spożywczym.
Szukasz pracy w tej specjalizacji?
Przeglądaj najnowsze i zweryfikowane oferty pracy dla stanowisk Inżynier Mechanik / Technolog w Polsce i za granicą.



